वणी तालुक्यातील जुगात व आपटी परिसरात अतिशय दुर्मिळ आणि महत्त्वपूर्ण जीवाश्मांचा शोध लागल्याने भूशास्त्र क्षेत्रात खळबळ उडाली आहे. प्रा. सुरेश चोपणे यांनी वर्धा नदीच्या किनारी केलेल्या संशोधनात हत्ती, बायसन, हरिण, डुक्कर यांसारख्या प्राण्यांचे तसेच मानवाशी संबंधित अवशेष आणि पाषाणयुगीन अवजारे सापडली आहेत.
प्रा. चोपणे यांच्या मते, ही जीवाश्मे सुमारे २० हजार वर्षांपूर्वीच्या शेवटच्या हिमयुगातील (प्लाइस्टोसीन काळातील) असून महाराष्ट्रात अशा प्रकारची जीवाश्मे प्रथमच आढळल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
🦴 ‘संशोधित प्राणी’ – दुर्मिळ अवशेषांचा शोध
या संशोधनात सर्वाधिक प्रमाणात बायसनचे जीवाश्म आढळले असून त्यासोबत वाइल्ड बोअरचे दात, हरिणाची हाडे आणि काही मानवी अवशेष सापडले आहेत. याशिवाय पाषाणयुगीन अवजारेही मिळाली आहेत. ही सर्व सामग्री प्रा. चोपणे यांच्या रॉक म्युझियममध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आली आहे.
⛏️ पाषाणयुगीन मानव आणि वन्यजीवांचा संबंध स्पष्ट
प्राण्यांच्या जीवाश्मांसोबतच पाषाणयुगीन अवजारे सापडल्याने त्या काळातील मानव हे या प्राण्यांची शिकार करत होते, याचे ठोस संकेत मिळतात. हिमयुग संपल्यानंतर तापमानवाढीमुळे मोठे पूर आले आणि या प्राण्यांचे अवशेष नदीत वाहून जाऊन गाळात गाडले गेले. कालांतराने त्यांचे जीवाश्मात रूपांतर झाले.
🌏 वणी – भूशास्त्रीय दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा भाग
वर्धा नदी परिसरातील वणी, मारेगाव, वरोरा आणि चंद्रपूर भागात नदीच्या गाळामुळे जीवाश्म सापडण्याची शक्यता अधिक असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. वणी तालुका हा भूशास्त्र आणि जीवाश्मांच्या दृष्टीने देशात महत्त्वाचे स्थान मिळवत आहे.
येथे २०० कोटी वर्षांपासून ते २० हजार वर्षांपर्यंतच्या विविध कालखंडातील जीवाश्म आढळले आहेत. यात १५० कोटी वर्षांचे स्ट्रोमॅटोलाइट, २० कोटी वर्षांचे वृक्ष जीवाश्म, ६ कोटी वर्षांचे डायनासोर अवशेष आणि अलीकडील हत्तीचे जीवाश्म यांचा समावेश आहे.
🏛️ शासकीय संग्रहालयाची गरज अधोरेखित
इतक्या मोठ्या प्रमाणात दुर्मिळ जीवाश्म सापडूनही शासकीय स्तरावर संग्रहालय नसल्याची खंत प्रा. चोपणे यांनी व्यक्त केली. त्यांनी स्वतःच्या प्रयत्नातून विसापूर येथे भौगोलिक संग्रहालय उभारण्यास मदत केली आहे.
विद्यार्थी व अभ्यासकांनी या अमूल्य वारशाचा अभ्यास करावा आणि सरकारने यासाठी स्वतंत्र संग्रहालय उभारावे, अशी मागणीही त्यांनी केली आहे.
👨🔬 २५ वर्षांहून अधिक संशोधनाचा अनुभव
प्रा. सुरेश चोपणे गेल्या १९९५ पासून भूशास्त्रीय संशोधन करत असून त्यांनी डायनासोर, शंख-शिंपले, वृक्ष व विविध प्राण्यांचे जीवाश्म शोधून काढले आहेत. अलीकडील काळात सापडलेली ही नवीन जीवाश्मे वणी आणि विदर्भासाठी अभिमानाची बाब ठरत आहेत.
📌 निष्कर्ष:
वणी तालुक्यात सापडलेली ही जीवाश्मे केवळ स्थानिक नव्हे तर राष्ट्रीय स्तरावरही महत्त्वाची ठरणारी असून, भविष्यात या भागाला ‘जीवाश्म पर्यटन केंद्र’ म्हणून ओळख मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.